Nederlands-Indië, nu Indonesië, was bijna 350 jaar lang een kolonie van Nederland. Vanaf het begin van de 17de eeuw werden op strategische plaatsen langs de kust handelsposten gevestigd. Niet altijd ging dat zonder slag of stoot, waarbij velen sneuvelden Ook ziekten en ontberingen namen hun tol. Vanaf het moment dat de eerste nederzettingen gesticht werden, begroef men er vaak ook de doden. Zo ging dat ook in Surabaya (ook bekend als Soerabaja), dat rond 1743 vast in handen kwam van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC).

De stad Surabaya werd in 1293 gesticht door Raden Wijaya. De naam komt van de haai Sura (Soera) en de krokodil Baya (Baja) die volgens een legende in gevecht gewikkeld zouden zijn in de rivier de Kali Mas (gouden rivier in het Javaans). Op de plek waar dit gevecht is geweest, ligt nu de stad. De mythe over het ontstaan van de stad geeft al aan dat water een grote rol speelt in Surabaya. Grote delen van de huidige stad bestaan uit laaggelegen grond die in eeuwen boven de zee zijn komen te liggen. De riviermonding was hoe dan ook een belangrijke plaats voor de toenmalige heersers. Toen dezen zich in 1525 bekeerden tot de islam, was dat tegelijk de start voor een periode van macht. In 1625 veroverde de Mataramdynastie uit Midden-Java Surabaya.

Op de oude of Algemene begraafplaats te Leeuwarden aan de Spanjaardslaan ligt het graf van Antje van der Meulen. Die naam lijkt op zich niet zo bijzonder maar zij is de moeder van de meest bekende spionne ter wereld, Mata Hari. Het graf van Antje van der Meulen ligt op de eerste afdeling van de begraafplaats, op rij 22, graf 22. De in 2011 opgeleverde restauratie heeft nieuw licht geworpen op het verhaal dat in het verleden altijd verteld werd. Dat komt omdat de grafzerk nu duidelijk leesbaar is terwijl men voor de restauratie met wat moeite haar naam kon lezen. Het onderstaande verhaal werd dan ook altijd voor waar aangenomen en dus bij rondleidingen verteld.

Het oude verhaal

In het graf op afdeling 1, rij 22, graf 22 ligt Cornelis Zelle, de opa van Mata Hari begraven. In het graf is ook zijn schoondochter Antje van der Meulen bijgezet. De echtgenote van deze Cornelis Zelle is later begraven op afdeling 4a.

Antje van der Meulen was gehuwd met Adam Zelle [1], hun dochter Margaretha Zelle werd later bekend onder de naam Mata Hari. Mata Hari, wat Zon betekent, werd door haar zelf ook wel vertaald als Oog van de dag.

Tijdens zijn leven maakt ieder mens vele uitvaarten mee. En hoe ouder hij wordt, hoe meer crematies en begrafenissen hij jaarlijks bijwoont. Andreas Schelfhout, ooit journalist en af en toe auteur, schetst in een korte serie columns onder de titel “Dies irae” (Dag van gramschap, dag van toorn) doden uit zijn verleden.

Schoppenheer

Reverend Father Stephanus. Vele jaren missionaris in India en uiteindelijk thuis gekomen om te sterven. Poliepen in zijn keel verstikten hem langzaam maar zeker. Als laatste poging tot redding werd hij opgenomen en geopereerd in het Utrechtse Antoniusziekenhuis. Tot ieders en zijn eigen verbazing slaagde de operatie en herstelde Stephanus volledig.

De kloosterorde waartoe hij behoorde, kon hem niet meer naar India terugsturen. Dan zou hij weer zo ernstig ziek kunnen worden. Maar omdat Stephanus volledig op de hoogte was van het missiewerk, kreeg hij de functie van missie-procurator: de man die in Nederland en België geld moest inzamelen om daarmee de bekeringsactiviteiten in India te financieren.

Het noorden van Nederland is rijk aan begraafplaatsen. In de drie Noordelijke provincies, Groningen, Fryslân en Drenthe zijn er in totaal meer dan 1.000 begraafplaatsen. Dat is bijna een kwart van het totaal aantal begraafplaatsen in Nederland. En dat terwijl in de genoemde provincies net iets meer dan 10% van de Nederlandse bevolking woont.

Iets minder dan de helft van al die begraafplaatsen ligt bij of rond een kerk. Het hoge aantal begraafplaatsen, waaronder veel middeleeuwse kerkhoven, geeft de onderzoeker een goede gelegenheid te kijken hoe de opvattingen rond de dood vertaald zijn in de vormgeving van de begraafplaatsen en de beeldtaal op grafmonumenten. Daartoe kijken we eerst wat verder terug in het verleden. Terugkijkend op de beelden die nog resteren uit de vroegste tijden, dan wordt duidelijk dat de dood zijn eigen domein had. Alles wat ermee te maken had, was algemeen herkenbaar en duidelijk gevisualiseerd. Naarmate we dichter bij het heden komen, is er steeds minder sprake van een vastomlijnd domein. In de vormgeving en beeldtaal dringen steeds meer andere domeinen door.