Jaap Eden
(door Leon Bok)
Wie kan zich een Hilbert van der Duimhal voorstellen, of een Rintje Ritsma trofee! Misschien dat ze er ooit komen, maar een groot voorganger van beiden kreeg die eer in ieder geval al wel. Dan gaat het over Jaap Eden, weten kenners al. Eden, geboren in Haarlem op 19 oktober 1873, werd in zijn leven maar liefst drie maal wereldkampioen schaatsen en twee keer wereldkampioen wielrennen.
Op 13 januari 1892 werden in Amsterdam de eerste wereldkampioenschappen schaatsen gehouden, op de plek waar nu het Museumplein ligt. Jaap Eden werd daar de eerste wereldkampioen in de schaatsgeschiedenis. Daar was het niet mee gedaan want in 1895 leverde hij de unieke prestatie om in hetzelfde jaar zowel de wereldtitel bij het schaatsen als bij het wielrennen op te eisen.
In vier jaar tijd werd Eden zelfs drie keer wereldkampioen op de schaats en twee maal wereldkampioen wielrennen. Records sneuvelden aan de lopende band, wat destijds voor onmogelijk werd gehouden. 'De wereldrecords waren zo opzienbarend', schreef sportjournalist Adriani Engels, 'dat zijn tijd van 17 min. 56 sec. over de 10.000 meter betwijfeld werd omdat deze boven de menselijke prestaties werd geacht en dat zijn tijd van 8 min. 37,4 sec. op de 5.000 meter 19 jaar als wereldrecord bleef gehandhaafd.'
Zijn eerste wereldtitel schaatsen, die toen nog werd behaald door drie van de vier afstanden te winnen, glipte Eden overigens bijna door de vingers. Op zijn eerste 500 meter - de deelnemers reden die twee keer - maakte hij vlak voor het eind een misslag en verloor de rit. Eden won echter de tweede rit en daarmee de 500 meter. Omdat dat zijn derde gewonnen afstand was, had hij de wereldtitel behaald. Sportpionier en Edens vriend Pim Mullier schreef: 'Toen het aan de tribune bekend werd, steeg een applaus op, hetwelk al sterker wordende, over de gehele baan gonsde en de arbeiders buiten de omheining en zelfs de stijve klabakken en de jongens op de schutting, alles juichte
onze Nederlandse kampioen toe’. De eerste echte grote Nederlandse sportheld was geboren, maar al in dat stadium voorzag Mullier dat Eden moest uitkijken: 'Hij leeft niet bedaard genoeg en heeft voortdurend een kolossale sigaar in bewerking.' Een scherpe constatering, want een paar jaar later had Eden al zijn krachten verbruikt en raakte hij in de vergetelheid. Na zijn overlijden op 2 februari 1925 werd nog wel geld ingezameld om een monument op zijn graf te bekostigen. Het feit dat Eden’s nabestaanden de door Eden behaalde bekers en medailles moesten verkopen om genoeg binnen te halen, zegt genoeg over de waardering destijds voor Nederlands eerste grote sportheld.
Zijn laatste rustplaats vond Eden op de algemene begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem. Hier staat aan het hoofdpad, niet ver van de ingang, een fors natuurstenen grafmonument in een frisse witte kleur. Duidelijk herkenbaar is het reliëf op het monument: Eden, voorovergebogen over het stuur van zijn racefiets. Aan het stuur hangen de schaatsen en achteloos is een lauwerkrans over het monument gedrapeerd. Het grafmonument werd destijds ontworpen door Aug. Falise.
© Leon Bok 2001
