In de provincie Utrecht komen relatief veel verlaten of vergeten begraafplaatsen voor. Ze zijn nog herkenbaar aan hun vorm, vaak begroeid met veel opschot, maar zonder functie. Een aantal is voorzien van wat informatie zodat duidelijk wordt dat het ooit een begraafplaats was. Het zijn meestal algemene begraafplaatsen die gemeenten in de 19de eeuw verplicht waren aan te leggen. Sommige zijn nooit gebruikt omdat niemand er wilde liggen. Bedelaars, drenkelingen of zelfmoordenaars vonden er hun laatste rustplaats. De oorspronkelijke toegangshekken bij deze begraafplaatsen zijn allang verdwenen. De huidige hekwerken geven nog wel weer dat er in ieder geval geen rijke materialen werden gebruikt.

De klokkenstoel in Middelie is nog niet eens zo oud, hij werd gebouwd in 1979. De klok zelf daarentegen is al honderden jaren oud. Tot 1823 was het kleine Middelie een tweebeukige gotische kerk rijk. In dat jaar werd de kerk gesloopt en vervangen door een zaalkerk. Pas later werd een toren bij de kerk gebouwd. Maar ook deze kerk bleef niet staan voor de eeuwigheid. In de jaren '60 van de vorige eeuw bleek het gebouw in zo'n slechte staat dat sloop noodzakelijk was. De klok bleef echter bewaard. En dat laatste is zeker niet vanzelfsprekend.

Als vele klokken werd de klok van Middelie in de oorlogsjaren door de Duitse bezetter geroofd, maar wonderwel keerde de klok naar de oorlogsjaren terug. De 600 kilo zware klok is in 1670 gegoten door Pieter Hemony in Amsterdam. Op de tekst een latijnse tekst. In vertaling luidt deze: Zolang de klok klinkt, verdeel ik de tijd gelijkelijk. Petrus Hemony maakte mij te Amsterdam in het jaar des Heren 1670.

In deze aflevering van ‘Pisbakken en kakdozen’ besteden we nog één keer aandacht aan toiletgelegenheden op begraafplaatsen of kerkhoven. De in de afgelopen afleveringen behandelde toiletgebouwtjes, pisbakken of urinoirs vormen een uitstervend fenomeen. Hoewel de behoefte aan een gelegenheid voor de kleine of grote beurt onverminderd aanwezig blijft, verdwijnen ze vaak geruisloos. Hygiëne, stank of andere overlast zijn goede redenen, maar jammer is het wel. Nog één keer een wat vreemd aandoend urinoir in Hitzum bij Franeker.

Aan de achterkant van het kerkhof bij de Nederlands hervormde kerk van het terpdorp Hitzum is in een hoekje een vreemd object te zien. Het hoekje wordt gevormd door de uitstekende consistorie en het schip van de in 1883 gebouwde kerk. Het object is een stuk gebogen golfplaat, gevat in een ijzeren frame. Het frame is gesmeed van plat ijzer in een licht gebogen vorm zodat de golfplaat er gemakkelijk op gemonteerd kon worden. Aan de voorzijde is de rand van het frame zichtbaar. Meest opvallend zijn de uiteinden van de zijstangen die bovenop doorgezet zijn in kleine knoppen, gelijkend op vazen. Het frame is groen geverfd terwijl de golfplaat onbeschilderd is. Aan de binnenzijde is een eenvoudige metalen urinoir aangebracht, aangesloten op een afvoer. Op de vloer ligt een vierkante betonplaat. Gezien de grote hoeveelheid takjes, blaadjes en ander afval in het urinoir wordt deze niet meer gebruikt. Toch is het urinoir aardig onderhouden en het is de hoop dat dit fraaie stukje werk hier nog lang mag blijven. Of het nou wel of niet voor de kleine boodschap wordt gebruikt!

Voor veel begraafplaatsen was de bouw van een lijkenhuisje, verplicht gesteld vanaf 1872, een behoorlijk probleem. In sommige gevallen beschikte men nauwelijks over de middelen, maar vooral over het nut van zo'n huisje werd getwijfeld. Er werden dan ook nogal inventieve oplossingen gevonden waarbij veel geld uitgespaard werd. Zo zijn in het land diverse lijkenhuisje in de oksel van toren en schip van een kerk gebouwd. Ze vallen soms nauwelijks op, maar die in Marum is zo fel gekleurd dat die niet gemakkelijk over het hoofd gezien kan worden. Het huisje is aan de achterzijde van de oude hervormde kerk geplaatst. Aan materiaal heeft het huisje niet veel gekost. Op een laag muurwerk is een lange houten wand geplaatst, aan de korte kant een deur en een lessenaardak maakt het huisje af. Het materiaal voor twee andere wanden, alsmede een extra hoeveelheid dakpannen kon hiermee bespaard blijven. In de archieven wordt het huisje pas vermeld in 1930 als het huisje hersteld moet worden.
Vanaf 1993 is de stichting Oude Groninger Kerken eigenaar van kerk en dus ook van het lijkenhuisje dat aan de kerk vastzit. Bij de restauratie in 2004 werd ook het houten huisje gerestaureerd. Daarna kreeg het huisje een bijzondere bestemming. Het is ingericht als de cel van een witte non, een vroegere bewoonster van het nabij gelegen klooster van Trimunt. De cel vormt ook het beginpunt van de Witte Nonnen wandelroute die leidt door een fraai stuk van het zuidelijk Westerkwartier.

Dit artikel verscheen eerder in de nieuwsbrief van augustus 2008

In het Limburgse Valkenburg is een bijzondere begraafplaats te vinden in een mergelgroeve. Bijzonder omdat de begraafplaats niet echt is. Deze toeristische attractie is een nauwgezette kopie van enkele delen van de catacomben van het oude Rome, waar in de derde en vierde eeuw christenen werden begraven in onderaardse begraafplaatsen.

Het idee van een kopie in de Limburgse mergelgroeven ontstond in het begin van de 20ste eeuw en was een initiatief van de Tilburgse textielbaronnen Diepen. In de gangen van een mergelgroeve onder het landgoed van de Diepens werden in 1908 de eerste stappen gezet. In juli 1910 werd het eerste deel al geopend. In dit deel waren delen van de catacomben opgenomen van onder meer Petrus. Twee jaar later, in juli 1912, wordt het tweede deel van het project afgerond. In nauwelijks twee jaar tijd waren delen van veertien Romeinse catacomben nauwkeurig nagemaakt in een complex van onderaardse mergelgangen, kamers en kapellen.